Tarwacki Jan Karol, pseud.: Pytlas, Pytlasiński (1879–1918), robotnik, działacz polskiego i rosyjskiego ruchu komunistycznego.
Ur. w Warszawie w rodzinie robotniczej, był synem Juliana.
T. ukończył w Warszawie szkołę elementarną, a następnie rzemieślniczą, gdzie wyuczył się zawodu ślusarza. Pracował jako pomocnik majstra w warszawskich zakładach «Bracia Kobylańscy Fabryka Wyrobów Stalowych dawniej Gerlach». Początkowo należał do PPS, ale w r. 1898 wstąpił do Socjaldemokracji Król. Pol. oraz działał w kółku kierowanym przez Jana Rosoła i powiązanej z tą partią organizacji metalowców. Z grupą Rosoła wszedł pod koniec r. 1899 do SDKPiL; posługiwał się pseud.: Pytlas, Pytlasiński. Dn. 29 IV 1900 został w Warszawie aresztowany podczas demonstracji robotniczej w Alejach Ujazdowskich, szybko go jednak zwolniono. Zatrzymany ponownie 7 VIII t.r. na pogrzebie socjaldemokraty Edwarda Węgrzynowicza, został osadzony w więzieniu w ratuszu. Wyrokiem z grudnia 1900 skazano go na rok zesłania do gub. chersońskiej. Karę odbywał w Odessie, gdzie poślubił działaczkę SDKPiL, Stefanię Stańczyk. Zajmował się drukowaniem i rozpowszechnianiem literatury rewolucyjnej wśród cywilów i żołnierzy, a dla zesłańców zorganizował czytelnię i stołówkę. W r. 1903 wrócił do Warszawy, lecz już po kilku dniach aresztowano go ponownie za działalność odeską i tym razem zesłano do osiedla Pinega w gub. archangielskiej. Prowadził tam kuźnię i wspierał finansowo zesłańców. Zwolniony po dwóch latach, wrócił do kraju i w okresie rewolucji (1905–7) działał w Warszawie, m.in. na terenie dzielnic Wola i Powązki; wszedł w skład Komitetu Warszawskiego SDKPiL. Pośredniczył w przerzucie wydawnictw rewolucyjnych przez Bułgarię do Rosji, a swe mieszkanie udostępniał na zebrania partyjne. Angażował się w prace Wojskowo-Rewolucyjnej Organizacji oraz powstałego w r. 1894 w Paryżu Tow. Pomocy Więźniom i Emigrantom Politycznym – Czerwony Krzyż. Z ramienia organizacji warszawskiej uczestniczył w V Zjeździe SDKPiL w Zakopanem w dn. 18–25 VI 1906 w willi Murray przy ul. Kasprusie, reprezentując z Wincentym Matuszewskim tzw. opozycję robotniczą. T.r. SDKPiL stała się sekcją autonomiczną Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji (SDPRR) i T. wziął udział w jej V Zjeździe w Londynie (13 V – 1 VI 1907); wchodził wtedy w skład komisji mandatowej, komisji ds. związków zawodowych oraz gremium do wyboru nowego KC. Podczas Zjazdu wspierał z delegacją polską bolszewików, a z Tomaszem Magrzykiem i innymi warszawskimi robotnikami poparł postulaty Stanisława Trusiewicza o prawie delegatów do indywidualnych wystąpień, bez obowiązku uzyskania akceptacji kierownictwa delegacji polskiej. Na Zjeździe poznał W. I. Lenina. Po powrocie do Warszawy został 25 VI 1907 aresztowany w czasie konferencji dzielnicy Powązki. Oskarżono go o przynależność do SDKPiL, przechowywanie nielegalnych wydawnictw oraz zbieranie składek na działalność rewolucyjną i 13 VIII t.r. osadzono w Cytadeli warszawskiej. Dn. 8 XI został czasowo zwolniony za kaucją, pod warunkiem opuszczenia Król. Pol. Nie wiadomo, dokąd się udał, jednak w marcu 1908 wrócił nielegalnie do Warszawy i podjął pracę w zakładach Tow. Rosyjsko-Belgijskiego; postanowieniem z 31 VIII t.r. Warszawskiego Okręgowego Sądu Wojennego został uniewinniony. W dalszym ciągu prowadził działalność partyjną. Ponownie zatrzymany 1 VIII 1909, został w trybie administracyjnym deportowany z Król. Pol., ale już w październiku t.r. otrzymał zezwolenie na powrót. W czasie rozłamu w SDKPiL w r. 1911 opowiedział się po stronie «rozłamowców», pozostając w opozycji wobec ówczesnego Zarządu Głównego partii. W l. 1912–14 odwiedzał Lenina w czasie jego pobytu w Krakowie i Białym Dunajcu; pomagał mu w nawiązywaniu kontaktów i organizowaniu spotkań z działaczami SDKPiL. Był jednym z wykładowców powołanego 29 VII 1913 w Warszawie Tow. Szerzenia Wiedzy Handlowej i Przemysłowej przy ul. Oboźnej 7.
W czasie pierwszej wojny światowej T. przebywał w Warszawie; angażował się w prace Robotniczej Rady Gospodarczej, a na spotkaniach robotniczych wygłaszał antywojenne przemówienia. W kwietniu 1915 został aresztowany i skazany na osiem lat zsyłki. Zesłany do Jenisejska, pracował jako ślusarz w warsztatach mechanicznych. Współzałożył miejscową organizację SDPRR bolszewików (b) oraz kasę wzajemnej pomocy dla zesłańców politycznych. Wśród robotników i żołnierzy miejscowego garnizonu rozpowszechniał partyjne wydawnictwa; współorganizował też punkt przerzutowy dla zbiegłych zesłańców. Po zwycięstwie rewolucji lutowej został w marcu 1917 z ramienia SDPRR (b) członkiem komitetu rewolucyjnego oraz Rady Miasta Jenisejska. W maju t.r. wyjechał do Moskwy, gdzie występował na zebraniach i wiecach robotniczych oraz wstąpił do moskiewskiej grupy SDKPiL. Od września przebywał na leczeniu na Krymie w okolicach Jałty, a równocześnie pełnił funkcję sekretarza jałtańskiej organizacji SDPRR (b). Jako jej reprezentant uczestniczył 1 X w naradzie przedstawicieli bolszewików krymskich, po czym został wybrany na członka Komitetu Miejskiego SDPRR (b) w Symferopolu. Był także jednym z założycieli symferopolskich związków zawodowych. Pod koniec listopada wszedł w skład Taurydzkiego Gubernialnego Komitetu SDPRR (b). Po inwazji w styczniu 1918 bolszewików na Krymską Republikę Ludową zorganizował komitet wojskowo-rewolucyjny w Symferopolu; na nadzwycz. zjeździe w dn. 28–30 I t.r. przedstawicieli Rad Delegatów Robotniczych i Żołnierskich oraz wojskowo-rewolucyjnych komitetów gub. taurydzkiej w Sewastopolu został wybrany do Taurydzkiego Komitetu Wykonawczego Rad. W marcu został przewodniczącym Taurydzkiego Gubernialnego Komitetu Rosyjskiej Komunistycznej Partii bolszewików (dawnej SDPRR ). Uczestniczył (7–10 III) w pierwszym założycielskim zjeździe Rad Delegatów Robotniczych i Żołnierskich gub. taurydzkiej i został wybrany do Gubernialnego Komitetu Wykonawczego Rad Krymu; jednocześnie był przewodniczącym symferopolskiej Rady Delegatów Robotniczych. Wszedł w skład Centralnego Komitetu Wykonawczego powołanej w dn. 19–21 III przez bolszewików Radzieckiej Socjalistycznej Republiki Taurydy. Po wkroczeniu 18 IV na Krym wojsk Ukraińskiej Republiki Ludowej P. Bołboczana został 21 IV pod wsią Buyuk-Lambat koło Jałty pojmany przez białogwardzistów i nacjonalistów tatarskich. Dn. 24 IV 1918 rozstrzelano go, m.in. z Antonem Słuckim, przewodniczącym taurydzkiej Rady Komisarzy Ludowych, pod Ałusztą. Został pochowany w zbiorowej mogile krymskich komisarzy ludowych na Placu Centralnym Ałuszty. Dn. 30 IV t.r. Radziecka Socjalistyczna Republika Taurydy została oficjalnie zlikwidowana.
W małżeństwie ze Stefanią Stańczyk (1879–1963), działaczką od r. 1900 organizacji warszawskiej SDKPiL (pseud.: Jaskółka, Mucha), zesłaną na dwa lata do Odessy za współorganizowanie manifestacji na pogrzebie Węgrzynowicza, towarzyszącą T-emu na zesłaniu w gub. archangielskiej, w Jenisejsku, a także na Krymie, gdzie wstąpiła do SDPRR (b), zatrudnioną w l. 1918–21 w sektorze rolnictwa w pow. bobrujskim gub. mińskiej, a potem (do r. 1922) w moskiewskich strukturach Wszechrosyjskiej Komisji Nadzwycz. do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem, zmarłą w Moskwie, miał T. córki Irenę i Jadwigę.
Encyklopedia rewolucji październikowej, W. 1977; Księga Polaków uczestników rewolucji paźdz.; PSB (Matuszewski Wincenty); – Chodubski A., Polacy na Krymie w końcu XIX i na początku XX wieku, w: Polacy na Krymie, Red. E. Walewander, L. 2004 s. 130–1; Chronika revoljucionnych sobytij v Krymu 1917–1920 gg., Oprac. I. P. Kondranov, V. A. Širokov, Simferopol 1969; Michta N., Leninowski nurt w SDKPiL. Jan Tarwacki (1879–1918), „Stolica” 1970 nr 45 s. 6–7 (fot.); tenże, Rozbieżności i rozłam w SDKPiL, W. 1987; Michta N., Sobczak J., Postacie z przełomu wieków. Z kręgu działaczy SDKPiL, W. 1983; Pamjati pavšich za Sovetskij Krym, 1918–1920, Oprac. R. Bul’, Simferopol 1940 s. 20–32; Radlak B., SDKPiL w latach 1914–1917, W. 1967; tenże, Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy w latach 1893–1904, W. 1979; Sobczak J., Współpraca SDKPiL z SDPRR 1893–1907, W. 1980; Toporowicz W., Rewolucja Październikowa. Polska – Polacy, W. 1988 s. 171–2; – Na granicy epok. Wspomnienia o udziale Polaków w Rewolucji Październikowej i wojnie domowej w Rosji 1917–1921, Red. Z. Iwańczuk i in., W. 1967; Pestkowski S., Wspomnienia rewolucjonisty, Oprac. P. Korzec, Ł. 1961; Pjatyj s’ezd RSDRP. Maj-ijun’ 1907 g. Protokoly, Red. E. Jaroslavskij, Moskva 1935; Płochocki M., Wspomnienia działacza SDKPiL, W. 1956; Protokoły V Zjazdu SDKPiL (1906 r.), w: Archiwum Ruchu Robotniczego, W. 1981 VI; Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy, materiały i dokumenty, T. 1, 1893–1903, cz. 2, 1899–1901, Red. F. Tych, W. 1962; – Kalendarz Komunistyczny na rok 1920, s. 188–9; „Kraj Rad” 1963 nr 24 s. 22–3; „Revoljucija v Krymu” 1923 nr 2 s. 114–24; „Voprosy istorii” 1988 nr 12 s. 99–105; – AAN: sygn. 7240 (teczka osobowa), sygn. 9864 (teczka osobowa żony).
Aleksander Gotowicz